Welkom » Overdenkingen » Kerk in de gevangenis. Pastorale brief (14) door ds. Herke Tichelaar op 14 juni 2020.

Kerk in de gevangenis. Pastorale brief (14) door ds. Herke Tichelaar op 14 juni 2020.

Beste gemeenteleden, (broeders en zusters),

Deze keer schrijf ik de pastorale brief i.p.v. Matthy. Ik doe dat als ex-gevangenispredikant. Want de afgelopen jaren hebben een aantal mensen mij gevraagd wat het werk van de kerk in de gevangenis precies inhoudt. Een aantal keren heb ik in de omgeving van Ter Apel op aanvraag daarover ook een inleiding gehouden bij verschillende soorten groepen. Gemeenteavonden van andere kerken, ouderenbonden PCOB, Vrouwenverenigingen, Passage, Odd Fellows en Serviceclubs zoals Rotary. Dat hoorde ook bij mijn taak. Want mensen straffen die verkeerde daden hebben gedaan is een ingewikkelde zaak. En deze zaak kun je niet aan geheel naar Politie en Justitie schuiven. Dat is niet eerlijk. Een ander met een ingewikkelde taak opzadelen en zelf alleen maar toekijken en hard schreeuwen als er iets fout gaat is niet de oplossing. Hoewel hard schreeuwen soms ook nodig is. Direct zien we al het verband van met de kwestie die deze laatste twee weken zo sterk naar voren komt. Verborgen discriminatie, die er echt is, ook in Nederland. En dat valt niet mee. Ik heb veel verhalen gehoord tijdens mijn werk over achterstelling en kleine vernederingen, angstige blikken en quasi grappige opmerkingen. Sommige mensen kunnen daar heel lang goed mee omgaan en dat is knap. Maar anderen met wie het persoonlijk slecht gaat of die uit armoedige omstandigheden komen, zoals de buitenlandse gedetineerden in de P.I. Ter Apel, die zien geen andere weg dan geweld of criminaliteit. De cijfers over welke groepen het meeste onze gevangenissen bevolken maken dat duidelijk. Net als in de USA waar veel meer Afro-Amerikanen opgesloten raken.
Mensen die niet de tijd nemen om daarover te willen nadenken zijn daar gauw klaar mee.
Zij zeggen: zie je wel; ‘een slecht soort mensen’, dat wisten we al toch? Zelfs in de politiek kun je ver komen met deze mening. Blijkbaar denken veel mensen dit stiekem ook. Het is wel te begrijpen, want als jezelf ook moet ploeteren en het zit je niet mee en je houdt je wel aan de wet dan is het moeilijk daar veel begrip voor op te brengen.

Hier is een belangrijk punt. Begrip opbrengen hoeft ook niet! Maar wat wel nodig is, is de poging het te begrijpen. Straffen moet ook. Maar de vraag is: ‘Hoe straf je het beste en ook nog rechtvaardig?’ De dader vindt de straf vaak te hoog. De slachtoffers vinden de straf veel te laag.
Ik heb beide gevallen meegemaakt. Soms vond ik een straf te hoog. Soms kon ik de slachtoffers goed begrijpen en vond ik ook de straf te laag. Want hoe gestraft wordt raakt direct  aan je rechtvaardigheidsgevoel. Het aangedane leed moet in balans komen met een vorm van vergelding, die ook echt gevoeld wordt. Zowel door de dader als ook door de slachtoffers. Rechtvaardigheid staat niet volledig in het wetboek, maar is een gevoel van recht gedaan te zijn.

Op dit belangrijke punt begint het werk van de geestelijke verzorging in de gevangenis. Het werk van alle geestelijke verzorgers. De imam, de katholiek, de hindoe-pandit, de boeddhist, de humanist, de rabbi en de protestant. In alle godsdiensten en levensbeschouwingen gaat het om inzicht in je drijfveren en om rechtvaardiging van wat je doet en om het idee dat een mens niet puur samenvalt met zijn daden, maar dat er een persoon achter zit. Een mens die ondanks al zijn slechte daden aan te spreken is. Dat heb ik al mijn collega’s steeds weer zien doen. Praten met elke gedetineerde. Dat valt soms niet mee. Want niet ieder is er van gediend om eerlijk het leven door te nemen. Dat is tegelijkertijd ook het probleem van de gevangenis, ondanks dat de bewaarder en al het andere personeel daarop inzetten. Dat er gesprek mogelijk is. Dit gesprek is namelijk ook de beste beveiliging in het systeem. Alle bewakingsapparatuur is niet voldoende. Juist het kennen van de persoon geeft inzicht in wat er kan gebeuren.

De geestelijke verzorging heeft als extra, dat zij een vrijplaats is voor gesprek. Alles wat mij ter ore kwam als dominee, was echt buiten het systeem, behalve als er gevaar voor anderen in het spel is. Er is, zelfs in de gevangenis, een vrije ruimte voor gesprek. Voor het Christendom wordt die ruimte gegeven door de ideeën van het geloof over mens, God, over goede daden en over slechte daden en over verantwoordelijkheid.

Om hierover na te denken heb je elkaar als denkende mensen nodig, maar je hebt ook de bijbelverhalen. In de gevangenis hebben sommige verhalen een heel directe betekenis. Ik noem enkele, die voor mij belangrijk zijn:

– De boom van kennis van goed en kwaad in het paradijs. Het verhaal over hoe je altijd weer het paradijs kwijt raakt.

-Kaïn en Abel. De ene broer doodt de andere.  De jongste wordt voorgetrokken en is het lievelingetje, zelfs van God. De oudste kan die kwetsing niet aan en doodt hem en is levenslang gekenmerkt.

-David speelt voor koning Saul, over slecht slapen en gitaarspelen.

-Psalm 23. Om op je rug te laten tatoeëren.

-Alle voorbeelden van hoe Jezus met oordelen omgaat.

-De verloren zoon. Het meest favoriete gevangenisverhaal; verloren zoon komt thuis.
Vader blij, andere familieleden niet…..

-De Kruiswoorden van Jezus: ‘Vergeef het hen, ze weten niet wat ze doen.’
Hoe is vergeving mogelijk? En wanneer weten wij wel wat we doen?

-De Romeinenbrief van Apostel Paulus, een filosofische uitleg van schuld en boete….

 

Het houden van kerkdiensten in de gevangenis is speciaal vanwege al de verschillende culturen die naar de kerkdienst komen. Niet alleen de verschillende talen, maar ook de stijlen van geloofsbeleving. Van de stijle psalmen via Johannes de Heer naar de Afrikaanse en Zuid-Amerikaanse ritmes en de bijbehorende geloofsbeleving. Een Afrikaan wil vanaf de eerste minuut swingen in de kerk. Een Oosters Orthodox en een traditionele Katholiek wil dat het plechtig is en zeer ernstig. Heel veel mensen houden trouwens van al deze elementen. Ik zelf ook. En dat blijkt te kunnen! Een dienst die van alles wat neemt en dat een beetje naar elkaar toe buigt met allemaal verschillende talen. Dat is het mooiste wat voor mij de kerk kan bieden in een wereld anno 2020.
Ik kan mij helemaal niets voorstellen bij kerken die vergaderen over wat er in een dienst wel en niet kan. Over of het Evangelie wel geheel volgens de door henzelf verzonnen richtlijnen gebracht wordt. Of het te evangelisch is of te vrijzinnig. En zeker als je elkaar de maat gaat nemen op deze punten omdat je elkaars theologie niet ziet zitten. Theologie is voor de liturgie niet bruikbaar.
Het zijn toonladderstudies op een instrument. Daarna moet je muziek maken met elkaar.
De kwaliteit van de deelnemers is ook nauwelijks belangrijk in een kerkdienst. Dat is iets wat veel mensen niet begrijpen. Een kerkdienst is geen concert. Het is het samenkomen van gelovigen en zoekenden naar de menselijkheid van God en de wereld. Die zoekenden komen van de straat.
Zeker in de gevangenis. Dat is iets om rekening mee te houden. Maar het blijkt te kunnen. Want centraal staan de bijbelverhalen, de boodschap en de menselijke waardigheid. Het mooie is dat mensen, zeker ook in de gevangenis, hier een gevoel bij hebben. En juist die herkenbaarheid van de verhalen en de menselijke gevoelens geven het gevoel van samen iets te kunnen beleven. In de dienst in de gevangenis gaat dat vooral over goed en kwaad. Over noodlot en verantwoordelijkheid. En daarnaast over de belofte van het geloof dat mensen bereid zijn schuld op zich te nemen en het ook met elkaar te dragen. Op die manier is dat mogelijk. Een mens alleen kan dat niet.

Dit laatste geldt ook voor onze Nederlandse samenleving. Alleen met elkaar kunnen we de schuld van de geschiedenis op ons nemen, zoals die van het koloniale verleden, zowel in Indonesië, als in Suriname en de Nederlandse Antillen.  En van de onbewuste discriminatie en het racisme dat elke club, elke natie, elk ras in zich draagt. Een mens kan dat niet alleen. Vandaag zag ik een foto in de krant van de agent die in de USA zijn knie houdt op de nek van George Floyd. Hij had een gewoon gezicht. Best een vriendelijke man, gewoon. Hij maakt een grote fout. Maar hij kan dat niet alleen dragen. Ook de politie in Nederland kan dat niet. Iemand die iets fout doet moet daarop worden aangesproken, maar de verantwoordelijkheid kunnen we niet op één persoon afschuiven. Het met elkaar dragen is de christelijke boodschap bij uitstek. Dit is ons getoond door Jezus die verantwoordelijkheid nam voor zaken die hij niet gedaan had. (Dit is moderne uitleg van de Romeinenbrief van de apostel Paulus).

Volgens mij is dit waar ik gaandeweg steeds duidelijker mee bezig ben geweest in de gevangenis. |In gesprek, groepswerk, muziek en kerkdienst. Ik denk dat het bevrijdend is voor daders en slachtoffers. En dat daarmee een mogelijkheid tot vergeving en acceptatie gegeven wordt.

Met dank en vriendelijke groeten,

Herke Tichelaar

P.S. Ook uit de Kloosterkerk hebben vrijwilligers meegedaan in de gevangeniskerkdiensten en nog steeds is dat zo. En wie straks, als de Corona-crisis hopelijk voorbij is, mee wil doen kan zich opgeven bij de P.I. Ter Apel, afdeling Geestelijke Verzorging.

 

 

 

 

 

 

Op zondag wordt de sportzaal omgebouwd tot kerk in de P.I. Ter Apel

 

 

 

Bijbehorende muziek:

Johnny Cash – I hung my head. (ik boog mijn hoofd)

https://www.youtube.com/watch?v=0M53FcPoWtA

Ron Kenoly – Jesus is the winnerman.
Een eenvoudig lied vaak gezongen in de gevangenis aan het einde van de dienst. Het gaat over het geloof dat het goede het kwade zal overwinnen en de blijdschap die dat geeft als het kwaad verliest. It’s fun to see Satan loose!

https://www.youtube.com/watch?v=gvbqL2Wfkeo